DISTRICT BHARUCH

ભરૂચ એક પ્રાચીન શહેર છે અને તેને ભારતનાં સૌથી જૂનાં શહેરોમાંના એક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ શહેર પવિત્ર નર્મદા નદીના કિનારે વસેલું છે. પ્રાચીન સમયથી ભરૂચનાં અનેક નામો રહ્યાં છે, જેમ કે ‘શ્રી નગર’, ‘ભૃગુ કચ્છ’, ‘ભરૂકચ્છ’, ‘બારુગાઝા’ અને ‘ભરૂઅટ્ટચ’. અંતે આ શહેરનું નામ “ભરૂચ” તરીકે પ્રચલિત થયું. અંગ્રેજો તેને ‘ભાડોચ’, ‘ભાડુચ’, ‘બ્રોચ’ વગેરે નામોથી ઓળખતા હતા.

ભરૂચનો ઇતિહાસ

ભરૂચનો ઉલ્લેખ હિંદુ ધર્મના પૌરાણિક ગ્રંથો જેવા કે ‘મત્સ્ય પુરાણ’, ‘બ્રહ્માંડ પુરાણ’ અને ‘માર્કંડેય પુરાણ’માં જોવા મળે છે. મહાભારતના ‘સભા પર્વ’માં ભરૂચનો ઉલ્લેખ ‘ભરૂકચ્છ’ તરીકે અને ‘ભાગવત પુરાણ’માં ‘ભૃગુકચ્છ’ તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.

‘સ્કંદ પુરાણ’ના ‘રેવાખંડ’ અનુસાર, મહર્ષિ ભૃગુઋષિએ ગુજરાતી પંચાંગ મુજબ ‘સંવત્સર માઘ સુદ પાંચમ’ના દિવસે નર્મદા નદીના કિનારે કાચબાની પીઠ પર આ શહેરની સ્થાપના કરી હતી.

ઈસવીસનના પ્રથમ સદીના સમયગાળામાં ભરૂચ એક વિશાળ પ્રાંત અને પશ્ચિમ ભારતનું સૌથી મોટું બંદર હતું. આ બંદર દ્વારા ઈરાન, રોમ, ઇજિપ્ત, અરબસ્તાન, ચીન અને સિલોન (શ્રીલંકા) સાથે આયાત-નિકાસનો મોટાપાયે વેપાર થતો હતો.

ભૂગોળ

ભરૂચ શહેર 21.7° ઉત્તર અક્ષાંશ અને 72.97° પૂર્વ રેખાંશ પર આવેલું છે. તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 15 મીટર છે. ભરૂચ ગુજરાત રાજ્યનું એક બંદર શહેર છે, જે નર્મદા નદીના કિનારે વસેલું છે.

ભરૂચની આસપાસના વિસ્તારોમાં ઉત્તર તરફ વડોદરા જિલ્લો, પૂર્વ તરફ નર્મદા અને વડોદરા જિલ્લાનો વિસ્તાર તથા દક્ષિણ તરફ સુરત જિલ્લાનો વિસ્તાર આવેલો છે. તેની પશ્ચિમ દિશામાં ખંભાતનો અખાત આવેલો છે.

ભરૂચની આબોહવા

ભરૂચમાં ઉષ્ણકટિબંધીય સવાના પ્રકારની આબોહવા જોવા મળે છે. અરબી સમુદ્રની અસરને કારણે અહીંના હવામાનમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સમતુલા જળવાય છે.

ઉનાળાની ઋતુ માર્ચ મહિનાની શરૂઆતમાં શરૂ થાય છે અને જૂન મહિના સુધી રહે છે. એપ્રિલ અને મે સૌથી ગરમ મહિના છે, જેમાં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે 40°C રહે છે.

ચોમાસાની ઋતુ જૂન મહિનાના અંતિમ ભાગમાં શરૂ થાય છે. સપ્ટેમ્બર મહિનાના અંત સુધીમાં અહીં આશરે 800 મિલીમીટર (31 ઇંચ) વરસાદ પડે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે 32°C (90°F) રહે છે.

ઓક્ટોબરથી નવેમ્બરના અંત સુધી તાપમાનમાં ફરી વધારો જોવા મળે છે. ત્યારબાદ શિયાળાની ઋતુ શરૂ થાય છે. શિયાળો ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરીના અંત સુધી રહે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સરેરાશ તાપમાન આશરે 23°C (73°F) હોય છે.

ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદને કારણે નર્મદા નદીના તટપ્રદેશમાં ભરૂચને વારંવાર પૂરનો સામનો કરવો પડતો હતો. જોકે, નર્મદા નદી પર બંધના નિર્માણ બાદ પૂર પર નિયંત્રણ મેળવવામાં મદદ મળી છે.

ભરૂચ જિલ્લાની વસ્તી વિષયક માહિતી

વર્ષ 2011ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર, ભરૂચ જિલ્લાની કુલ વસ્તી 15,50,822 હતી. જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર 238 વ્યક્તિઓની હતી.

વર્ષ 2001થી 2011ના દાયકામાં જિલ્લાનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર આશરે 13.14% નોંધાયો હતો. અહીં દર 1,000 પુરુષોએ 924 મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર હતો અને સાક્ષરતા દર 83.03% હતો.

ભરૂચ જિલ્લામાં મુસ્લિમ સમુદાયની નોંધપાત્ર વસ્તી છે. મુસ્લિમ વસ્તીનો હિસ્સો આશરે 57% હોવાનો ઉલ્લેખ આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત હિંદુ સમુદાય પણ અહીં નોંધપાત્ર સંખ્યામાં વસે છે. ભરૂચમાં મુસ્લિમ વ્હોરા પટેલ સમુદાયના લોકો પણ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે.

ભરૂચની નદીઓ

નર્મદા નદીને ‘રેવા’ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. નર્મદા ભરૂચ જિલ્લામાંથી વહેતી મુખ્ય નદી છે. તે ભારતની પાંચમી સૌથી લાંબી નદી અને સંપૂર્ણપણે ભારતની અંદર વહેતી ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.

હિંદુ ધર્મમાં નર્મદા નદીને ભારતની પાંચ પવિત્ર નદીઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. નર્મદા નદી પશ્ચિમ દિશામાં આશરે 1,312 કિલોમીટરનો પ્રવાહ પૂર્ણ કરે છે અને પરંપરાગત રીતે ઉત્તર ભારત તથા દક્ષિણ ભારત વચ્ચેની સીમા તરીકે ઓળખાય છે.

નર્મદા નદી ભરૂચથી આશરે 30 કિલોમીટર પશ્ચિમમાં ખંભાતના અખાત મારફતે અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.

ભરૂચની અર્થવ્યવસ્થાની રૂપરેખા

ભરૂચની અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર પર આધારિત છે. શહેર અને તેની આસપાસ કાપડ, ખાતર, ડેરી ઉત્પાદનો, રંગો, વસ્ત્રો અને પેઇન્ટ જેવા વિવિધ ઉદ્યોગો આવેલા છે.

અહીંના મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં નીચેના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે:

• રસાયણો અને પેટ્રોકેમિકલ્સ

• ફાર્માસ્યુટિકલ્સ

• એન્જિનિયરિંગ

• બંદરો અને જહાજ નિર્માણ

• કાપડ ઉદ્યોગ

ભરૂચ જિલ્લામાં વેલસ્પન, ઓપલ, વિડિયોકોન, રિલાયન્સ, BASF, ONGC અને GAIL જેવી અનેક જાણીતી બહુરાષ્ટ્રીય તથા મોટી કંપનીઓ કાર્યરત રહી છે.

નર્મદા નદી અને દરિયાકાંઠાની નજીકની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે ભરૂચનો વેપાર અને ઉદ્યોગો પ્રાચીન સમયથી વિકસતા રહ્યાં છે. પરિણામે અહીં ખેતી અને અન્ય વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓનો પણ વિકાસ થયો છે.

અહીંની કાળી જમીન કપાસની ખેતી માટે ખૂબ અનુકૂળ છે. જમીનના વિશિષ્ટ રંગને કારણે ભરૂચને ક્યારેક ‘કાનમ પ્રદેશ’, એટલે કે કાળી જમીન ધરાવતો પ્રદેશ, તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

હાલના સમયમાં ભરૂચમાં છૂટક વેપાર ક્ષેત્રનો વિકાસ થયો છે. શહેરમાં નવા શોપિંગ મોલ અને મલ્ટિપ્લેક્સ પણ શરૂ થયા છે.

પરંપરાગત રીતે ભરૂચ મગફળીની પ્રક્રિયા અને તેના બજાર માટેનું એક જાણીતું કેન્દ્ર રહ્યું છે. અહીંની મગફળીની પેદાશો અને તેના વેપારની દેશભરમાં સારી ઓળખ છે.

ભરૂચ ‘સુજની’ નામની પરંપરાગત કાપડ ડિઝાઇન પદ્ધતિ માટે પણ જાણીતું છે. આ કળા સ્થાનિક પરંપરા અને હસ્તકલાનો મહત્ત્વનો ભાગ છે.

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓ દરમિયાન ભરૂચની મોટી સંખ્યામાં વસ્તી આફ્રિકા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, યુરોપના વિવિધ દેશો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઑફ અમેરિકામાં સ્થાયી થઈ છે. આ લોકો રજાઓ દરમિયાન વતન પરત આવે છે અને સ્થાનિક વેપાર તથા વ્યવસાયોમાં ખર્ચ કરે છે, જેના કારણે સ્થાનિક અર્થતંત્રને વેગ મળે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં વિદેશમાં સ્થાયી થયેલા કેટલાક લોકો નિવૃત્તિ બાદ ભરૂચ પરત ફરી રહ્યા છે અને અહીં નવાં મકાનો બાંધી રહ્યા છે. આ પ્રવૃત્તિથી સ્થાનિક બાંધકામ ક્ષેત્ર, મિલકત વ્યવસાય અને અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને પણ પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે.